W rajdach terenowych kluczową rolę odgrywa optymalne zawieszenie, a zwłaszcza dobór amortyzatorów. To one odpowiadają za utrzymanie kół w kontakcie z podłożem, tłumienie wstrząsów oraz zapewnienie stabilności podczas pokonywania nierówności. Niedopasowane siłowniki mogą prowadzić do drastycznego obniżenia przyczepności, zwiększonego zużycia części oraz pogorszenia komfortu i bezpieczeństwa kierowcy. W poniższych częściach przyjrzymy się czynnikom warunkującym właściwy wybór amortyzatorów, ich konstrukcji oraz sposobom regulacji dostosowanym do specyfiki terenu.
Znaczenie amortyzatorów w rajdach terenowych
Podczas zmagań terenowych pojazd narażony jest na ekstremalne obciążenia: skoki, boczne przeciążenia i gwałtowne wibracje. Właśnie amortyzatory odpowiadają za kontrolę tłumienia ruchu sprężyn zawieszenia i minimalizację energii kinetycznej powstającej podczas uderzeń w nierówności. Ich zadania to:
- utrzymanie stałego kontaktu kół z podłożem,
- zapewnienie stabilności nadwozia,
- ochrona konstrukcji pojazdu przed uszkodzeniami,
- poprawa sterowności i przyczepności.
Odpowiednio dobrane tłumiki minimalizują efekt tzw. „bujania” i redukują ryzyko odbicia od podłoża po silnym uderzeniu, co przekłada się na lepszą kontrolę nad pojazdem i szybsze pokonywanie tras.
Rodzaje amortyzatorów i ich cechy
Amortyzatory teleskopowe
Najpopularniejszy typ, montowany zarówno w autach cywilnych, jak i rajdowych. Składa się z rury zewnętrznej, tłoczyska i zaworu wewnętrznego. Kluczowe parametry to:
- Kompresja – opór przy skurczeniu tłoczyska,
- Odbicie – siła rozpychająca przy wysuwaniu tłoczyska,
- liczba i rodzaj zaworów regulujących przepływ oleju.
W wersjach sportowych stosuje się konstrukcje z możliwością zewnętrznej regulacji siły tłumienia, co pozwala na szybką adaptację do zmieniających się warunków trasy.
Amortyzatory dwururkowe i jednorurowe
Podział zależy od konstrukcji cylindra:
- dwururkowe: osobny cylinder roboczy i zbiorczy, niższa cena, prostsza budowa,
- jednorurowe: cylinder roboczy pełny, lepsze chłodzenie, wyższa skuteczność przy długotrwałym obciążeniu.
W rajdach terenowych częściej wybiera się wersje jednorurowe z uwagi na stałą efektywność przy intensywnym użytkowaniu i mniejszą podatność na przegrzewanie.
Dobór amortyzatorów do specyfiki trasy
Trasy terenowe mogą różnić się rodzajem podłoża, długością odcinków i charakterem przeszkód. Z tego powodu należy analizować:
- twardość nawierzchni (kamienie, piasek, błoto),
- wysokość szybkich skoków i dropów,
- przewidywane przeciążenia boczne i pionowe,
- długość odcinków, która wpływa na nagrzewanie się oleju.
Przykłady ustawień:
Trasy kamieniste i szutrowe
Wymagają nieco bardziej miękkiej charakterystyki tłumienia kompresji, aby absorbowane były ostre uderzenia, ale jednocześnie nie za miękkiej, by uniknąć nadmiernego „grzebania” w dziurach. Wyższa siła odbicia utrzyma nadwozie stabilnie przy dynamicznych zmianach nachyleń.
Błoto i teren piaszczysty
W warunkach o niskiej przyczepności lepiej zastosować amortyzatory z większą siłą kompresji, co zapobiegnie nadmiernemu uginaniu się zawieszenia i zablokowaniu pojazdu w koleinach. Z kolei odbicie warto pozostawić umiarkowane, aby auto nie traciło trakcji przy próbach odzyskania przyczepności.
Długie sekcje szybkie
Tu kluczowe jest unikanie przegrzewania oleju. Amortyzatory z odpowiednim systemem odprowadzania ciepła i większą pojemnością hydrauliki zapewnią stałą pracę bez utraty efektywności nawet przy wielokrotnych skokach.
Montaż i regulacja amortyzatorów
Po wyborze właściwego typu i charakterystyki tłumienia ważne jest precyzyjne zamontowanie i wyregulowanie siłowników. Procedurę można podzielić na kilka etapów:
- sprawdzenie stanu mocowań i tulei,
- wstępne ustawienie ciśnienia w zbiorniku gazowym (dla amortyzatorów gazowych),
- kalibracja wartości kompresji i odbicia zgodnie z zaleceniami producenta,
- testy na odcinkach treningowych i korekty w oparciu o dane telemetryczne.
Ważne jest także skoordynowanie amortyzatorów z resztą elementów zawieszenia: sprężynami, sway barami oraz tulejami wahaczy. Niewłaściwy montaż może prowadzić do niewyważenia i nadmiernych drgań przenoszonych na karoserię.
Znaczenie regularnej kontroli i serwisu
Intensywna eksploatacja w trudnych warunkach wymaga cyklicznego sprawdzania amortyzatorów pod kątem wycieków, uszkodzeń tłoczyska czy zużycia uszczelnień. Zaleca się:
- regularne serwisowanie co określoną liczbę godzin pracy,
- monitorowanie temperatury oleju podczas długich odcinków,
- wymianę oleju i filtrów w układach zewnętrznych zbiornikach,
- dbałość o prawidłowe smarowanie elementów ruchomych.
Bez tego nawet najlepsze amortyzatory szybko stracą swoje właściwości, wpływając negatywnie na osiągi oraz bezpieczeństwo zespołu rajdowego.
